Appels en peren

Op mijn bureau ligt een hele lijst onderwerpen waarover ik wel een column zou kunnen schrijven. Over de WMO na de aanbestedingsdebacles, over de vraag waarom er uit Amsterdam de afgelopen twintig jaar nul-komma-nul vernieuwing in de sfeer van zorg- en welzijnswerk is gekomen en dat staatssecretaris Aboutaleb daarom maar beter kan ophouden met zijn trotse praatjes over Amsterdam, over prachtwijken en gemiste kansen nu het kabinet er voor kiest woningcorporaties als PIN-automaten te gebruiken. Stof genoeg.
Maar ik kan mijn gedachten erover niet ordenen.
Eigenlijk vind ik het allemaal onderwerpen van niks.
Ik ben namelijk net terug van een rondreis door Zuid Afrika en elke keer dat het woord prachtwijken in mijn gedachten opduikt, vind ik mezelf terug in de townships van Kaapstad, waar ruim een half miljoen mensen tussen houten schotten en dunne golfplaten bivakkeren. Het zit vernuftig in elkaar en kan tegen een stootje, maar toen tijdens mijn verblijf ook in Zuid Afrika het klimaat het even op zijn heupen kreeg waren er in één dag 38.000 mensen weggespoeld en golfplaatloos geworden. Ik las het in de krant, om er in de daaropvolgende dagen niks meer over terug te vinden. Het was zomaar een nieuwsfeitje, het komt te vaak voor om er een journalistiek vervolg aan te geven. Als het water weg was, was het een kwestie van golfplaten verzamelen en wat spijkerwerk.
In Nederland is een dijkdoorbraak in Zuid-Holland wekenlang nieuws en reden om alle dijken tot ver in Groningen driedubbel te inspecteren.
Ik ga al langer mee en ik weet dat de vergelijking niet deugt. Ik weet dat het onredelijk is om de kansarme Marokkaan in onze achterstandswijken te vergelijken met de gemiddelde townshipbewoner in Kaapstad. Alle armoede is immers relatief en contextgebonden, Arm in Nederland is niet minder erg omdat aan de andere kant van de aardbol iemand onder een golfplaat woont. Ik weet het.
Maar nu de beelden nog zo vers zijn, heb ik toch net even iets meer te doen met die anderhalf miljoen krotbewoners in de buurt van Kaapstad dan met die tienduizenden achtergestelden in de veertig prachtwijken van Vogelaar. Best een trefzeker woord trouwens: prachtwijken.
In Zuid Afrika heeft de regering een plan opgevat om in 2015 iedereen een goed dak boven het hoofd te bieden. Daarvoor moeten er 750 woningen per dag opgeleverd worden. Ook al gaat het maar om woningen van tussen de 30 en 40 m2 (al twee keer zo groot als het gemiddelde krot), is dat een opgave waar je koud van wordt. 225.000 woningen per jaar, wij ontkurken al champagne als er in het hele land jaarlijks tienduizend woningen bijkomen. In Almere neemt men een kwart eeuw de tijd om zestigduizend woningen te bouwen.
Het zijn appels en peren, ik weet het.

Het ongelooflijke is echter dat de regering van Zuid Afrika er in is geslaagd om de afgelopen drie en een half jaar een kleine 750.000 woningen te bouwen. Als je in de township rondloopt zie je ze links en rechts inderdaad herrijzen: blokken met drie lagen woningen, waar gemiddeld zes, zeven mensen wonen. Maar helaas, een paar kilometer aan de periferie van de townships is hetzelfde aantal slopwoningen er al weer bijgekomen, gebouwd door mensen uit Zimbabwe, Somalië, Soedan, Kongo, vluchtelingen uit alle ellendegebieden van Afrika.
Zo is het dus dweilen met de kraan open.
Maar het is nog veel erger. Veertig tot vijftig procent van de mensen in deze menselijke mierenhopen is hiv-geïnfecteerd. Een groot deel zal aan aids sterven. Dat is onvoorstelbaar. Ik wandel tussen mensen waarvan zo ongeveer de helft over tien jaar dood is. Als het er niet meer zijn, want niets wijst er op dat de epidemie tot stand wordt gebracht. Integendeel, extreme armoede is een effectieve subsidie voor onverstandig seksueel gedrag.
Zo lost aids de woningnood op in Zuid Afrika, want de kans dat ‘onze’ medicijnen voor de huidige groep geïnfecteerden soelaas zal bieden moet buitengewoon klein worden geacht. Wat we wel in Zuid Afrika krijgen is het wereldkampioenschap voetbal, waarvoor aan elke horizon in Zuid Afrika inmiddels de hijskranen zijn opgetrokken. Daarvoor trekt de Zuid-Afrikaanse regering de komende jaren een kleine 500 miljard euro uit om gigantische stadions te doen verrijzen, infrastructuur aan te leggen en hotels te bouwen. Ik durf niet uit te rekenen hoeveel remmende aidsmedicijnen je daarvoor kunt kopen. Of hoeveel fatsoenlijke woningen je daarvoor kunt bouwen.
Ik weet alleen dat ik even geen normale column kan schrijven.
Sorry.

Een kwart eeuw schrijft, denkt en praat Jos van der Lans inmiddels over de publieke sector in Nederland. Over welzijnswerkers, politieagenten, docenten, jeugdzorgers en thuiswerkers, over al die professionals die de samenleving als werkvloer hebben. Alleen zien we ze daar steeds minder. Bureaucratische regels, angstige protocollen en geduldig registrerende computerschermen zijn er steeds beter in geslaagd deze professionals van hun werk te houden.
ONTREGELEN is geboren uit verbazing over deze ontwikkeling. Waar komt die controlezucht vandaan? Hoe heeft deze bureaucratische verschansing achter loketten en procedures zich kunnen voltrekken? Hoe kan het dat deze professionals het hebben laten gebeuren? En vooral: hoe kan het tij gekeerd worden?
Als vervolg op het succesvolle Koning Burger. Nederland als zelfbedieningszaak onderzoekt Jos van der Lans de stille revolutie die de professionele staat van Nederland in een permanente staat van reorganisatie heeft gebracht. Onder leiding van steeds meer aanwezige managers gaat alle aandacht uit naar interne procedures, waardoor stukje bij beetje de passie uit het werk wordt geperst. Het gevolg is dat professionals steeds verder weg worden gedreven van de plek waar ze het meest nodig zijn: in het front van de samenleving.